ท่ามกลางวิกฤตความเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (Climate Change) ปัญหาหนึ่งที่ทวีความรุนแรงและถูกหยิบยกขึ้นมาเป็นวาระเร่งด่วนระดับโลกคือ “มลพิษจากพลาสติก” ข้อมูลจากโครงการสิ่งแวดล้อมแห่งสหประชาชาติ (UNEP) ระบุชัดเจนว่า ในแต่ละปีมีขยะพลาสติกหลุดรอดลงสู่มหาสมุทรทั่วโลกกว่า 11 ล้านตัน และหากไม่มีมาตรการขั้นเด็ดขาด ตัวเลขนี้อาจพุ่งสูงขึ้นถึง 3 เท่าภายในปี ค.ศ. 2040
สำหรับประเทศไทย ข้อมูลจากกรมควบคุมมลพิษชี้ให้เห็นว่า เรามีปริมาณขยะมูลฝอยสูงถึง 27 ล้านตันต่อปี และร้อยละ 18 ของขยะเหล่านั้นคือ “พลาสติก” ภาพจำของการแก้ปัญหาขยะในอดีตมักจบลงที่การรณรงค์ให้คนทิ้งขยะให้เป็นที่ หรือการจัดกิจกรรมเก็บขยะริมหาด ทว่าในความเป็นจริง “การจัดการปลายทาง” ไม่เคยไล่ตามความเร็วของการผลิตและการบริโภคได้ทัน
นี่จึงเป็นที่มาของงานปิดโครงการ MA-RE-DESIGN (การลดการใช้ การออกแบบที่ยั่งยืน และการรีไซเคิลบรรจุภัณฑ์พลาสติกเพื่อป้องกันขยะในทะเล) เมื่อวันที่ 25 มิถุนายน 2569 ณ โรงแรม พูลแมน คิง เพาเวอร์ กรุงเทพฯ ซึ่งงานนี้ไม่ได้เป็นเพียงแค่พิธีรีตองเพื่อฉลองความสำเร็จของโครงการระยะเวลา 3 ปีกว่า (ต.ค. 2565 – กลางปี 2569) ภายใต้การสนับสนุนจากรัฐบาลเยอรมนี แต่เป็นเวทีที่สะท้อนให้เห็นถึง “จุดเปลี่ยน” ครั้งสำคัญเชิงโครงสร้างของประเทศไทย ที่เปลี่ยนวิธีคิดจากการแก้ปัญหาแบบเดิม สู่การวางระบบนิเวศทางเศรษฐกิจใหม่ที่เรียกว่า “เศรษฐกิจหมุนเวียน” (Circular Economy) อย่างแท้จริง
1. รื้อโครงสร้าง Linear Economy: จาก “ผลิต-ใช้-ทิ้ง” สู่ระบบ “ความรับผิดชอบ”
บทวิเคราะห์ประการแรกที่เห็นได้ชัดจากโครงการนี้ คือความพยายามในการรื้อถอนโครงสร้างเศรษฐกิจแบบเส้นตรง (Linear Economy) ที่ยึดหลัก Take-Make-Dispose (ผลิต-ใช้-ทิ้ง) คุณทวีชัย เจียรนัยขจร ผู้อำนวยการส่วนลดและใช้ประโยชน์ของเสีย กรมควบคุมมลพิษ ได้เน้นย้ำถึงหลักการ Waste Hierarchy (ลำดับขั้นการจัดการขยะ) ที่กำหนดให้การ “หลีกเลี่ยง” (Avoid) และ “การใช้ซ้ำ” (Reuse) เป็นยุทธศาสตร์ที่ทรงประสิทธิภาพที่สุด รองลงมาคือการ “รีไซเคิล” (Recycle) ส่วนการเผาเพื่อเปลี่ยนเป็นพลังงาน (Waste to Energy) ควรเป็นทางเลือกรอง และต้องหลีกเลี่ยงการฝังกลบ (Disposal) ให้มากที่สุด
เพื่อให้วงจรนี้เกิดขึ้นจริง MA-RE-DESIGN ได้มุ่งเน้นไปที่ต้นน้ำ นั่นคือหลักการ EPR (Extended Producer Responsibility) หรือการขยายความรับผิดชอบของผู้ผลิต และ Eco-design (Design for Recycling – D4R) การออกแบบบรรจุภัณฑ์เพื่อการรีไซเคิล
โครงการนี้ได้เข้ามาช่วยวางโครงสร้างพื้นฐานทางนโยบายที่สำคัญ เช่น การจัดทำคู่มือการคำนวณค่าธรรมเนียม EPR, การเสนอโครงสร้างองค์กรความรับผิดชอบของผู้ผลิต (PRO) ในบริบทของไทย ซึ่งข้อมูลเหล่านี้จะเป็นรากฐานสำคัญในการผลักดัน (ร่าง) พระราชบัญญัติการจัดการบรรจุภัณฑ์อย่างยั่งยืน และ (ร่าง) พ.ร.บ. เศรษฐกิจหมุนเวียน ที่กำลังอยู่ในกระบวนการของภาครัฐ นี่คือการเปลี่ยนเกมจากการขอ “ความร่วมมือ” เชิงสมัครใจ ไปสู่การมี “โครงสร้างทางกฎหมายและกลไกทางเศรษฐศาสตร์” มารองรับ
2. บริบทโลกบีบคั้น: พลาสติกกับ “ข้อกีดกันทางการค้า” รูปแบบใหม่
การขับเคลื่อน MA-RE-DESIGN ไม่ได้เกิดขึ้นเพียงเพราะเราอยากเห็นทะเลสวยงามเท่านั้น แต่เป็น “ไฟลท์บังคับ” ทางเศรษฐกิจเชิงรุก โลกกำลังเดินหน้าเข้าสู่การทำสนธิสัญญาพลาสติกโลก (Global Plastics Treaty) ภายใต้กระบวนการ INC (International Negotiating Committee) ซึ่งมีผลผูกพันทางกฎหมายระหว่างประเทศ
ในขณะเดียวกัน สหภาพยุโรป (EU) ก็กำลังเดินหน้าบังคับใช้กฎระเบียบอย่าง ESPR (Ecodesign for Sustainable Products Regulation) และการใช้ Digital Product Passport (DPP) รวมถึงระเบียบด้านบรรจุภัณฑ์ (PPWR) คุณ Álvaro Zurita ผู้อำนวยการโครงการจาก GIZ ชี้ให้เห็นว่า หากผู้ประกอบการไทย (โดยเฉพาะ SME) ไม่ปรับตัวและไม่สามารถออกแบบบรรจุภัณฑ์ให้สอดคล้องกับมาตรฐานความยั่งยืนได้ สินค้าของไทยก็จะไม่สามารถส่งออกไปยังตลาดยุโรปหรือตลาดโลกที่เข้มงวดได้อีกต่อไป ดังนั้น การจัดการพลาสติกจึงไม่ใช่แค่เรื่องของ CSR (ความรับผิดชอบต่อสังคม) แต่เป็นเรื่องของ “ความอยู่รอดทางธุรกิจ”
3. No Copy-Paste: เคารพบริบทท้องถิ่นและ “ภาคส่วนนอกระบบ”
ความน่าสนใจของโครงการนี้คือการตระหนักว่า แม้เยอรมนีจะเป็นผู้นำด้านการจัดการขยะของโลก แต่ประเทศไทยไม่สามารถนำโมเดลของเยอรมนีมา “คัดลอกและวาง” (Copy-Paste) ได้ทั้งหมด เหตุผลสำคัญคือกลไกของ “ภาคส่วนนอกระบบ” (Informal Sector) ในประเทศไทย กลไกการขับเคลื่อนการรีไซเคิลที่ทรงพลังที่สุดไม่ได้มาจากรัฐ แต่มาจาก “ซาเล้ง” และ “ร้านรับซื้อของเก่า” โครงการนี้จึงบูรณาการกลไกที่มีอยู่เดิมให้เข้ากับระบบใหม่ ผ่านการทำงานในพื้นที่นำร่องของ WWF (ภายใต้กรอบ Plastic Smart Cities) ใน 2 บริบทที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง ได้แก่
- จังหวัดตรัง (บริบทเมืองชายฝั่ง): เน้นการอัปเกรดโครงสร้างพื้นฐาน การคัดแยกและรวบรวมขยะ โดยให้ชุมชนและเทศบาลทำงานร่วมกับซาเล้ง
- เกาะเต่า จังหวัดสุราษฎร์ธานี (บริบทเกาะท่องเที่ยว): พื้นที่เกาะมีความท้าทายด้านภูมิศาสตร์ WWF ได้เข้าไปช่วยเชื่อมโยงระบบลอจิสติกส์ “ขนส่งขยะพลาสติกย้อนกลับ” สู่ฝั่งเพื่อเข้าสู่โรงงานรีไซเคิล พร้อมสร้างนวัตกรรมชุมชนอย่าง “วิสาหกิจชุมชน ขยะมีค่าเกาะเต่า” และระบบมัดจำคืนเงิน (DRS) ซึ่งพิสูจน์ให้เห็นว่า การนำข้อมูล (Waste Flow Diagram) มาใช้วางแผน สามารถสร้าง Impact ได้ลึกซึ้งกว่าการทำแคมเปญเก็บขยะเพียงฉาบฉวย
4. พลังแห่ง Synergy: การผสานจุดแข็งขององค์กรพันธมิตร
บทเรียนที่วงการสิ่งแวดล้อมสามารถถอดรหัสจาก MA-RE-DESIGN คือศิลปะแห่งการทำงานร่วมกัน (Collaborative Action) โครงการนี้ลบภาพการทำงานแบบ “ไซโล” (ต่างคนต่างทำ) โดยการดึงจุดแข็งของ 3 องค์กรหลักมาผสานกันได้อย่างไร้รอยต่อ:
- GIZ: รับหน้าที่ “กุนซือด้านนโยบาย” ขับเคลื่อนการพัฒนาขีดความสามารถด้าน EPR, Eco-design และเชื่อมโยงกฎหมายสากล
- WWF: รับหน้าที่ “นักปฏิบัติการภาคสนาม” นำนโยบายไปทำให้เกิดขึ้นจริงในระดับท้องถิ่น (Local Implementation)
- UNEP COBSEA: รับหน้าที่ “ผู้กระจายสัญญาณ” นำบทเรียนความสำเร็จ (Best Practices) จากไทยไปขยายผลสู่ประเทศสมาชิก 8 ประเทศในระดับภูมิภาคทะเลเอเชียตะวันออก พร้อมทั้งบรรจุโมเดลของไทยลงในฐานข้อมูล GPML Regional Node
โมเดลการทำงาน 3 ประสานนี้ (Policy – Local – Regional) ทำให้เกิดแรงกระเพื่อมที่ครอบคลุมทุกมิติ
บทสรุป: วันสิ้นสุดโครงการ คือจุดเริ่มต้นของ ‘อนาคต’
คำกล่าวของคุณมาเฮช ปราธาน เจ้าหน้าที่ประสานงาน องค์กรประสานงานทางทะเลแห่งภูมิภาคเอเชียตะวันออก แห่งองค์การสิ่งแวดล้อมแห่งสหประชาชาติ (UNEP-COBSEA) ที่ระบุว่างานปิดโครงการครั้งนี้เป็นความรู้สึกแบบ “Bitter-sweet” (หวานอมขมกลืน) สะท้อนภาพความเป็นจริงได้ดีที่สุด ขม…เพราะงบประมาณและระยะเวลาของโครงการได้สิ้นสุดลง แต่หวาน…เพราะกลไก เมล็ดพันธุ์ และเครือข่ายความร่วมมือได้ถูกปลูกฝังลงในโครงสร้างของประเทศไทยแล้วอย่างถาวร
ดังที่คุณสุมนา ขจรวัฒนากุล ผู้อำนวยการสถาบันวิจัยและพัฒนาทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง (ทช.) ได้ตอกย้ำว่า ขยะพลาสติกที่ใช้ครั้งเดียวทิ้ง (Single-use plastic) ซึ่งเป็นสัดส่วนถึง 88% ของขยะทะเล ส่งผลกระทบโดยตรงต่ออุตสาหกรรมประมงและการท่องเที่ยวของไทยอย่างมหาศาล
MA-RE-DESIGN ไม่ได้เป็นเพียงโครงการที่เข้ามากวาดขยะซุกไว้ใต้พรม แต่นี่คือการรื้อพรมทิ้ง แล้วปูพื้นฐานใหม่ให้กับประเทศ เป็นการพิสูจน์ให้เห็นว่า หากเรามีระบบข้อมูลที่ชัดเจน มีการใช้กลไก EPR อย่างจริงจัง มีการออกแบบผลิตภัณฑ์ที่เอื้อต่อการรีไซเคิล และได้รับความร่วมมือจากทั้งรัฐ เอกชน และชุมชน “พลาสติก” จะไม่ใช่มลพิษที่ไร้ค่า แต่จะเป็น “ทรัพยากร” ที่หมุนเวียนสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจให้กับประเทศต่อไปได้อย่างยั่งยืน
เส้นทางสู่เป้าหมายปี 2030 ตาม Road map การจัดการขยะพลาสติกของไทยยังอีกยาวไกล แต่โครงสร้างที่ MA-RE-DESIGN ทิ้งไว้ให้ จะเป็นเสาเข็มที่แข็งแกร่งที่สุดต้นหนึ่ง ในการขับเคลื่อนประเทศไทยให้รอดพ้นจากคลื่นวิกฤตพลาสติกโลกอย่างสง่างาม.
